રાજ્યસભામાં આમ આદમી પાર્ટીના સાંસદ રાઘવ ચઢ્ઢાએ તાજેતરમાં ‘રાઇટ ટુ રિકોલ’ (Right to Recall) વિષય ઉઠાવતા રાજકીય અને જાહેર ચર્ચા ફરી તેજ બની છે. આ વિચારનો મૂળ હેતુ મતદાતાઓને વધુ સશક્ત બનાવવાનો છે, જેથી તેઓ માત્ર પોતાના પ્રતિનિધિને પસંદ જ ન કરે, પરંતુ કામથી અસંતોષ હોય તો નિર્ધારિત પ્રક્રિયા દ્વારા કાર્યકાળ પૂર્ણ થાય તે પહેલાં તેને પદ પરથી હટાવી પણ શકે.
આ લેખમાં ‘રાઇટ ટુ રિકોલ’ શું છે, તેની જરૂરિયાત શું માનવામાં આવે છે, તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે અને દુનિયાના કયા દેશોમાં આ વ્યવસ્થા અમલમાં છે તેની વિગતવાર ચર્ચા કરવામાં આવી છે.
‘રાઇટ ટુ રિકોલ’ શું છે?
સરળ ભાષામાં કહીએ તો ‘રાઇટ ટુ રિકોલ’ એટલે મતદાતાઓને મળેલું એવું લોકશાહી અધિકાર, જેના દ્વારા તેઓ પોતાના ચૂંટાયેલા જનપ્રતિનિધિને કાર્યકાળ પૂર્ણ થાય તે પહેલાં પદ પરથી હટાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી શકે છે.
જો મતદાતાઓને લાગે કે તેમનો પ્રતિનિધિ વચનો મુજબ કામ કરી રહ્યો નથી, જવાબદારીઓ નિભાવતો નથી અથવા જનહિતમાં નિર્ણય લઈ રહ્યો નથી, તો લોકો હસ્તાક્ષર અભિયાન અથવા મતદાન જેવી કાનૂની પ્રક્રિયા દ્વારા તેને હટાવવાની માંગ કરી શકે છે.
રાઘવ ચઢ્ઢાનો તર્ક શું છે?
રાજ્યસભામાં પોતાના ભાષણ દરમિયાન રાઘવ ચઢ્ઢાએ કહ્યું કે જેમ મતદાતાઓને પોતાના નેતાઓને પસંદ કરવાનો અધિકાર છે, તેમ તેમને કામ ન કરનાર નેતાઓને હટાવવાનો અધિકાર પણ હોવો જોઈએ. તેમના મત મુજબ:
- આ વ્યવસ્થા મતદાતાઓને વધુ સશક્ત બનાવશે.
- જનપ્રતિનિધિઓ પર જવાબદારી અને કામ કરવાની દબાણ વધશે.
- રાજકીય પક્ષો પણ કાર્યક્ષમ ઉમેદવારોને પ્રાથમિકતા આપશે.
તેમણે આ પણ ઉલ્લેખ કર્યો કે દેશમાં પહેલેથી જ રાષ્ટ્રપતિ, ઉપ રાષ્ટ્રપતિ અને ન્યાયાધીશો સામે મહાભિયોગની વ્યવસ્થા છે, તેમજ સરકાર સામે અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ લાવી શકાય છે. તેથી ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ માટે પણ જવાબદારીની સમાન વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ.
દુરુપયોગ અટકાવવા માટે સૂચવાયેલા ઉપાયો
‘રાઇટ ટુ રિકોલ’ અંગે સૌથી મોટી ચિંતા તેના સંભવિત દુરુપયોગની છે. આ મુદ્દે ચઢ્ઢાએ કેટલીક સુરક્ષાત્મક વ્યવસ્થાઓની જરૂરિયાત દર્શાવી:
- પ્રતિનિધિને હટાવવાની માંગ માટે મજબૂત અને યોગ્ય કારણ હોવું જોઈએ.
- કુલ મતદાતાઓમાંથી આશરે 35–40 ટકા લોકોના હસ્તાક્ષર જરૂરી રાખવા જોઈએ.
- ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિને ઓછામાં ઓછા 18 મહિના સુધી કામ કરવાની તક (પરફોર્મન્સ પિરિયડ) મળવી જોઈએ.
આ ઉપાયોનો હેતુ રાજકીય બદલો કે દબાણથી પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ ન થાય તે છે.
વિશ્વના કયા દેશોમાં છે આ વ્યવસ્થા?
દુનિયાના અનેક લોકશાહી દેશોમાં ‘રાઇટ ટુ રિકોલ’ અલગ-અલગ સ્વરૂપે અમલમાં છે. ઉદાહરણ તરીકે:
- અમેરિકા (કેટલાક રાજ્યોમાં)
- સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ
- કેનેડા (ચોક્કસ પ્રાંતોમાં)
- બ્રિટન
- વેનેઝુએલા
- પેરુ
- ઇક્વાડોર
- જાપાન
- તાઇવાન
આ દેશોમાં સામાન્ય રીતે પહેલા નક્કી સંખ્યામાં મતદાતાઓની સહમતી મેળવવી પડે છે, ત્યારબાદ ખાસ મતદાન દ્વારા નિર્ણય લેવાય છે.
ભારતમાં સ્થિતિ શું છે?
ભારતમાં રાષ્ટ્રીય અથવા રાજ્ય સ્તરે ‘રાઇટ ટુ રિકોલ’ લાગુ નથી. જોકે સ્થાનિક સ્વરાજ સંસ્થાઓમાં કેટલાક રાજ્યોમાં તેની મર્યાદિત વ્યવસ્થા જોવા મળે છે. જેમ કે:
- મધ્ય પ્રદેશ
- મહારાષ્ટ્ર
- રાજસ્થાન
- કર્ણાટક
અહીં ગ્રામ પંચાયત સ્તરે ચૂંટાયેલા સરપંચ અથવા સ્થાનિક પ્રતિનિધિને હટાવવાની પ્રક્રિયા ઉપલબ્ધ છે.
લોકશાહીમાં તેની અસર — પક્ષ અને વિરોધ
પક્ષમાં દલીલો:
- જનપ્રતિનિધિઓ વધુ જવાબદાર બને.
- મતદાતાઓની ભાગીદારી વધે.
- લોકશાહી વધુ સક્રિય બને.
વિરોધમાં દલીલો:
- રાજકીય અસ્થિરતા વધી શકે.
- વિરોધ પક્ષો અથવા દબાણ જૂથો દ્વારા દુરુપયોગ શક્ય.
- વિકાસ કાર્યોમાં અવરોધ આવી શકે.
‘રાઇટ ટુ રિકોલ’ એક એવો વિચાર છે જે લોકશાહીને વધુ જવાબદાર અને જનકેન્દ્રિત બનાવવાની દિશામાં આગળ વધે છે, પરંતુ તેની અમલવારી માટે મજબૂત કાનૂની માળખું અને સુરક્ષાત્મક વ્યવસ્થાઓ અત્યંત જરૂરી છે. ભારત જેવા વિશાળ અને વિવિધતાભર્યા લોકશાહી દેશમાં આ મુદ્દે વ્યાપક ચર્ચા અને સમજૂતી બાદ જ કોઈ નિર્ણય શક્ય બને.