મધ્યપ્રદેશના ધાર જિલ્લામાં આવેલી પ્રખ્યાત ભોજશાળાના વિવાદ પર આજે હાઈકોર્ટે પોતાનો ચુકાદો આપી દીધો છે. કોર્ટે પોતાના આદેશમાં ભોજશાળાને મંદિર જાહેર કરી છે. કોર્ટે ભોજશાળાને લઈને હિન્દુ પક્ષની માંગ સ્વીકારી લીધી છે. જણાવી દઈએ કે મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટની ઈન્દોર બેંચમાં આ મામલે વર્ષ 2022માં અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. ગયા મહિનાની 6 એપ્રિલથી સતત સુનાવણી બાદ 12 મેના રોજ હાઈકોર્ટે પોતાનો ચુકાદો અનામત રાખ્યો હતો. જ્યારે, કોર્ટે આજે શુક્રવાર, 15 મેના રોજ આ મામલે પોતાનો ચુકાદો સંભળાવ્યો છે.
ઉલ્લેખનીય છે કે આ ચુકાદા પહેલા ધાર જિલ્લામાં કલમ 163 લાગુ કરી દેવામાં આવી હતી. આ સાથે જ 5થી વધુ લોકોના એકઠા થવા પર પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો છે અને કોઈપણ પ્રકારના ધરણા, પ્રદર્શન અને સરઘસ પર પણ રોક લગાવી દેવામાં આવી છે. મધ્યપ્રદેશ પોલીસ સોશિયલ મીડિયા પર કોઈપણ પ્રકારની ભડકાઉ ટિપ્પણી કરનારાઓ પર કડક નજર રાખી રહી છે. આ સાથે જ બોટલમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના વેચાણ પર પણ ચુસ્ત દેખરેખ રાખવામાં આવી રહી છે. આવું કરનારાઓ સામે કડક કાર્યવાહી કરવાની તૈયારી ચાલી રહી છે.
શું છે સમગ્ર વિવાદ?
વાસ્તવમાં, ભોજશાળાનો આ કેસ હિન્દુ પક્ષ અને મુસ્લિમ પક્ષકારો વચ્ચેનો છે. સમગ્ર વિવાદ એ વાતનો છે કે ભોજશાળા હિન્દુઓની આરાધ્ય મા વાગ્દેવી એટલે કે મા સરસ્વતીનું મંદિર છે કે પછી કમાલ મૌલાની મસ્જિદ. હિન્દુ પક્ષની દલીલ છે કે ભોજશાળા પ્રાચીન સમયથી મા વાગ્દેવીનું મંદિર છે. જ્યારે, મુસ્લિમ પક્ષનો દાવો છે કે આ જગ્યા પર કમાલ મૌલાની મસ્જિદ આવેલી છે. આ કેસ કોર્ટમાં પણ ચાલતો રહ્યો અને સમાજમાં પણ તેને લઈને ગરમાગરમી જોવા મળી હતી. ખાસ કરીને વસંત પંચમીના દિવસે પૂજા-પાઠને લઈને અહીં અવારનવાર તણાવનો માહોલ સર્જાતો હતો.
આ મામલો વર્ષ 2022માં શરૂ થયો હતો જ્યારે ‘હિન્દુ ફ્રન્ટ ફોર જસ્ટિસ’ તરફથી હાઈકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. અરજીમાં ભોજશાળાનું ધાર્મિક સ્વરૂપ નક્કી કરવા અને હિન્દુ સમાજને તેનો સંપૂર્ણ અધિકાર આપવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. વર્ષ 2024માં ASI એ ભોજશાળા પરિસરનું 98 દિવસ સુધી વૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણ કર્યું હતું. ત્યારબાદ 23 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે વસંત પંચમી પર દિવસભર પૂજા-અર્ચના કરવાની મંજૂરી આપી હતી. 6 એપ્રિલ 2026થી હાઈકોર્ટમાં નિયમિત સુનાવણી શરૂ થઈ હતી જે 12 મે સુધી ચાલી હતી. ઈન્દોર હાઈકોર્ટે 12 મેના રોજ ચુકાદો અનામત રાખ્યો હતો, જે આજે સંભળાવવામાં આવ્યો છે.
ASI ના સર્વેમાં શું સામે આવ્યું?
આ મામલે સુનાવણી દરમિયાન હાઈકોર્ટે 11 માર્ચ 2024ના રોજ આદેશ આપ્યો હતો કે આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ASI) ભોજશાળા પરિસરનું વૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણ કરે. ASIએ 98 દિવસ સુધી આ સર્વે કર્યો અને 15 જુલાઈ 2024ના રોજ હાઈકોર્ટને પોતાનો રિપોર્ટ સોંપી દીધો હતો. ASI ના રિપોર્ટમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, ભોજશાળામાં 106 સ્તંભો અને 82 પ્લાસ્ટર મળ્યા છે, જે જૂના મંદિરોનો ભાગ હતા અને જેનો ઉપયોગ પાછળથી કમાલ મૌલા મસ્જિદમાં કરવામાં આવ્યો હતો.
સ્તંભો પર દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ, સિંહ, હાથી અને અન્ય આકૃતિઓને તોડી નાખવામાં આવી છે અથવા વિકૃત કરવામાં આવી છે. 10મી-11મી સદીના પરમાર શાસનકાળના શિલાલેખોની સાથે-સાથે પાછળના સમયના સિક્કાઓ પણ મળી આવ્યા છે. ASIનો 2000થી વધુ પાનાનો રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે આ સ્થળ મૂળભૂત રીતે એક હિન્દુ મંદિર રહ્યું હશે.
હિન્દુ પક્ષની શું માંગણીઓ છે?
હિન્દુ પક્ષ તરફથી દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે:
હિન્દુ સમાજને બંધારણની કલમ 25 હેઠળ નિયમિત પૂજા-અર્ચના કરવાનો અધિકાર મળે.
ભોજશાળા પરિસરમાં મુસ્લિમ સમાજની ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ પર રોક લગાવવામાં આવે.
ભોજશાળા પરિસરમાં નમાજ પઢવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મુકવામાં આવે.
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા એવા ટ્રસ્ટની રચના કરવામાં આવે જે ભોજશાળા પરિસરનું સંચાલન પોતાના હાથમાં લે.
મા સરસ્વતીની પ્રતિમાની નિરંતર પૂજા-અર્ચના સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે.
બ્રિટિશ મ્યુઝિયમમાં રાખવામાં આવેલી મા વાગ્દેવીની પ્રતિમા પાછી લાવીને ભોજશાળામાં સ્થાપિત કરવામાં આવે.